Seviyesiz Siyaset

Sadece, daha sonraki ders kitaplarının, Malazgirt ya da diğer savaşlar hakkındaki tarihsel anlatımlarında değişmez bir unsur olarak varlığını koruyan bir özellik Türklerin değerini vurgulamaktadır: Türkler sayıca düşmandan daha azdır. Bu olgu tarihsel olarak da doğrulanmaktadır, ancak sistematik biçimde hatırlatılması onu bir tavır/tercih biçimine dönüştürmektedir. Zafer durumunda, yenenin değerini artırmakta, bozgun durumundaysa yenilenin gerekçesini oluşturmaktadır. Savaşların anlatımındaki böyle sayısal bir ilişki kullanılması öylesine yerleşmiştir ki, kimlik belirleyici bir unsur haline gelmektedir: Öğrencilerden zayıf olanla, sayıca azlığına karşı kazananla, tarihin tüm David’leriyle özdeşleşmeleri istenmektedir. Bu özelliği diğer Türk ve Müslüman savaşlarında da bulacağız. İkinci değişmez nitelik 1931 kitaplarında da yerini almıştır: Yendiği adamı esir gibi değil konuk gibi karşılayan, sonra da serbest bırakan Sultan Alparslan’ın iyi yürekliliği. Burada iki Türk özelliğinin göstergesi bulunmaktadır: Bir yanda yiğitlik ve askerî değer, diğer yanda ruh yüceliği. Bu iki unsur savaşın anlatımındaki tavır/tercih biçiminin asgari zeminini oluşturmaktadır.

Atatürk döneminde öykünün dinî boyutundan arındırılıp laik bir Türk erdeminin betimlenmesine dönüşmesi tamamen anlaşılır bir şeydir. Ama olay ulusal bir anlamda kullanılmamaktadır; Kemalist tarihyazımının çabalarını Antikçağ üstünde yoğunlaştırdığı doğruydu; Ataların bölgeye tarihöncesinde zaten gelmiş olmaları, Türklerin 11. yüzyıldaki bu “yeni” gelişlerinin önemini azaltıyordu.

Anlaşıldığı kadarıyla, okul kitaplarındaki Malazgirt söylemi çok partili dönemin başlangıcında(1945) değişmiştir. Hüseyin Namık Orkun’un(Orhun metinlerinin milliyetçi kullanımda başrolü oynadığını hatırlatalım) hazırladığı bir okuma kitabında, Müslüman kaynakların anlattıkları tüm simgesel anekdotlar dizisi gün yüzüne çıkar; Kıpçak ve Oğuz paralı askerlerinin “ırkdaşları”nın yanında yer alarak Bizans ordusuna ihanet etmelerini anlatan Orkun, dinî kapsamına yeniden kavuşmuş olaya etnik-ırksal bir boyut da ekler. Savaşın Türk-İslamcı bir yoruma uğratılması için gerekli tüm unsurlar artık bir araya getirilmiştir. 1976′da, Kafesoğlu ve Deliorman’ın anlatımında, zaferi sağlayan Müslüman inancıyla Türk erdeminin birleşmesidir. Daha önce belirtilen erdemlere, bu yazarlar çeşitli öğelerden meydana gelmiş Bizans ordusu karşısındaki Türklerin uyumunu, birliğini de ekler.

Ama diğer konularda olduğu gibi bu derste de, Kemalist unsurun ortaya çıkıp yapıyı taçlandırması için 1980′lerin ortasını beklemek gerekecektir: Anadolu’yu düşman Yunan’a karşı koruduğu için, Mustafa Kemal Alparslan’ın devamcısıdır. Malazgirt ve 1922 büyük Taarruzu’nun başlama tarihleri arasındaki çakışma (26 Ağustos) üzerinde o zaman durulmaya başlanır. Bu çakışma büyük bir olanaktır, çünkü anlatımda geçmişten bugüne gelmeyi kolaylaştırmaktadır. 1922 Taarruzu sadece düşmanın yine Yunanlı olması ya da sonucun aynılığı bakımından değil, Türklerin özlerinde bulunan erdemlerin yeniden sergilenmesi anlamında, 1071 savaşının bir tekrarı gibi sunulmaktadır: Askerî ve insani erdemler söz konusudur, çünkü Mustafa Kemal düşmanı Trikopis’e karşı, Alparslan’ın gösterdiği iyi yüreklilikle davranmıştır.

Başvurduğumuz ders kitaplarının en yakın tarihli olanlarında ise, dinî boyutu anekdot düzeneğinde ve doğrudan savaş öyküsünde bir zayıflama gözlenmekte, bunun yerine “Türklerin Anadolu’yu yurt edinişleri” başlıklı ve yüzyıl başında dile getirilmiş suçlamaları yanıtlayan bir paragraf öne çıkmaktadır.

Demek ki incelenen 60 yıl boyunca Malazgirt söylemi çok net bir evrim yaşamıştır. Olay, ancak 1980 darbesinden sonra, ulusal ve siyasal boyutlar almıştır. Dinsel boyut tam olarak 1976 ile 1987-1988 arasında ifade edilmiştir, ama tüm yakın tarihli kitapların savaşın İslam’ın yazgısı üzerinde yaptığı olumlu etkiden söz edilmektedir. Bu anlamda, Malazgirt Savaşı hakındaki dersler, daha ilerde çözümleyeceğimiz “Türklerin İslam’a yaptıkları hizmetler” söylemini kapsayan daha geniş bir bütünün parçasıdır.

Copeaux, Etienne.Tarih Ders Kitaplarında(1931-1993): Türk Tarih Tezinden Türk-İslam Sentezine. S.217-219